نگاهی به میراث یک نشریه خاطره انگیز؛ از «توفیق» تا «توقیف»
Date 31/03/2017 19:53 Author رادیو فردا
RSS
«حسین توفیق» مردی که از سردبیران مجله طنز توفیق بود، در حالی در روز چهارشنبه هفته پیش در تهران درگذشت که از انتشار آخرین شماره مجله‌اش بیش از ۴ دهه گذشته است. اینکه پس از فترتی این چنین، و بعد از سالها خاموشی کماکان نام یک مجله در هزارتوی اتفاقات و رویدادهای رنگارنگ سیاسی و اجتماعی کشوری چون ایران، گم نشده باشد، کم اتفاقی نیست.حسین توفیق مردی که از سردبیران مجله طنز توفیق بود، در حالی در روز چهارشنبه هفته پیش در تهران درگذشت که از انتشار آخرین شماره مجله‌اش بیش از ۴ دهه گذشته است. اینکه پس از فترتی این چنین، و بعد از سالها خاموشی کماکان نام یک مجله در هزارتوی اتفاقات و رویدادهای رنگارنگ سیاسی و اجتماعی کشوری چون ایران، گم نشده باشد، کم اتفاقی نیست. در تاریخ نشریات ایرانی تنها نشریاتی مثل دانستنیها، زن روز، خواندنی‌ها و چند نشریه دیگر هستند که نامشان اینگونه در میان انبوه نامهای مختلف در تاریخ مطبوعات ایرانی ماندنی شده است. کهکشان ستارگان توفیقی درست مثل باشگاههای بزرگ فوتبال، که ماندگاری و تاریخ‌سازیشان به ستاره‌هایشان پیوند خورده است، توفیق  و دیرپایی «توفیق» هم مسلما به نامهای بزرگی بر می‌گردد که طی دوران طولانی انتشار این مجله با آن همکاری کرده اند. نام هایی چون باستانی پاریزی، ابوالقاسم حالت، رهی معیری، عمران صلاحی، منوچهر احترامی، هادی خرسندی، صمد بهرنگی و چندین و چند چهره دیگر. نکته جالب در مورد خیلی از این نویسندگان این است که تعدادی از آنها به معنای واقعی کلمه طنزنویس نبوده اند، اما به فراخور دورانهای تاریخی و مقتضیات زمانه به تحریریه توفیق پیوسته‌اند تا  دغدغه‌های سیاسی اجتماعی خودشان را با زبان طنز بیان نمایند. البته ناگفته پیداست که بعضی از این افراد در دوران همکاریشان با توفیق هنوز شهرت و اعتبار خاصی نداشته‌اند اما به هر حال در روند شکل‌گیری مکتب طنز توفیقی نقش آفرینی کرده‌اند. با وجود حضور همواره نامهای بزرگ در تحریریه توفیق اما، راه حضور در تحریریه این نشریه برای جوانها و حتی نوجوان های با استعداد و طناز باز بود. عمران صلاحی، شاعر و طنز پرداز معروف ایرانی روند راه یافتنش به تحریریه توفیق را اینطور تعریف میکند: «ماجرای طنزنویسی من این جور شروع شد که منزل پدری من در جوادیه بود. یک خانواده بسیار فقیر. من معمولاً در پیاده‌روی‌های روزانه‌ام خیلی چیزها از داخل جوی آب و کنار دیوار پیدا می‌کردم. مخصوصاً همیشه دنبال روزنامه و مجله بودم، و هر جا یک تکه روزنامه پیدا می‌کردم آن را برمی‌داشتم، تمیزش می‌کردم و می‌خواندمش. یک روز از داخل جوی چهار صفحه از یک روزنامه را پیدا کردم که اسمش «توفیق» بود. تا آن موقع نمی‌دانستم توفیق چیست. امیر عباس هویدا، نخست وزیر ایران بین سالهای ۱۳۴۳ تا ۱۳۵۶، یکی از سوژه‌های اصلی طرح جلد توفیق بود. طرح جلدهایی که کاریکاتور هویدا با پیژامه و حتی لنگ حمام هم درآن بود و و در آنها با پیپ و عصای معروف هویدا هم به کرات شوخی میشد. این خط قرمز توفیقی در شوخی نکردن با ارکان سلطنت و تمرکز بر مقامات دولتی را، کیومرث صابری در گل آقا هم بعد از انقلاب ایران پیگیری کرد. صابری کشیدن کاریکاتور روحانیون را به طور کلی برای کاریکاتوریستهایش ممنوع کرده بود و در عوض تا دلتان بخواهد روی جلد گل آقا کاریکاتور حسن حبیبی معاون اول هاشمی رفسنجانی و علی اکبر ولایتی وزیر خارجه ایران در آن سالها دیده میشد. آن را بردم خانه و خاکش را پاک کردم و خواندم. خیلی خوشم آمد. تصادفا نشانی توفیق در آن چهار صفحه وجود داشت. آن موقع من با یک دوچرخه قراضه به مدرسه می‌رفتم و بچه‌های جوادیه سنگ می‌انداختند و پره‌های دوچرخه‌ام را می‌شکستند و دنبالم می‌کردند. یک روز من از زبان بچه‌های جوادیه شعر گفتم و برای توفیق فرستادم «بچه جوادیه هستم آهای کاکا/ ناراضیند خلق ز دستم آهای کاکا» و به همراه یک کاریکاتور انتظار داشتند من به دفتر مجله بروم. من هم یک روز با دوچرخه قراضه‌ام به دفتر توفیق در خیابان استانبول رفتم، با ترس و لرز و خجالت فراوان. آنها باور نمی‌کردند که این شعر سراپا شیطنت را من گفته باشم. تصادفاً آن روز جلسه هیأت تحریریه بود و مرا به آنجا بردند. در جلسات تحریریه به سوژه فکر می‌کردند. یک خبر را جلو من گذاشتند و من هم سوژه فکر کردم. خلاصه تصادفاً همه سوژه‌هایم تصویب شد و خیلی تشویق شدم. البته این را هم بگویم که توفیق بیشتر از کاریکاتور من خوشش آمده بود و من را به آتلیه فرستاد که آقای درم‌بخش و پاک‌شیر هم آنجا بودند. ولی من خودم حس کردم آمادگی بیشتری برای شعر و مطلب دارم. از سال ۴۴- ۴۵ رسماً در هیأت تحریریه توفیق که آن زمان کوچک‌ترین عضوش من بودم، مستقر شدم. از این زمان طنزنویسی من شروع شد.» بیژن اسدیپور یکی دیگر کسانی که درست مثل صلاحی از نوجوانی به تحریریه توفیق پیوسته است در رابطه به شکل و شمایل حضور و جایگاه این استعدادهای کم  سن و سال در تحریریه توفیق به رادیو فردا گفته است: « ما خیلی کوچک بودیم. آن زمان غروب‌ها که می‌شد، می‌خواستند یک چیزی سفارش بدهند؛ تا ما می‌خواستیم یک چیزی بگوییم، حسین آقا(توفیق) می‌گفتند برای بیژن و عمران هم دو تا شیر پاستوریزه بگیر با پستونک! این است که بله، ما جزء بچه‌های جوان توفیق بودیم. » طنزشناسی توفیقی به منظور شناخت جنس و نگاه طنازانه توفیق به مسایل، شاید ارجاع دادن مخاطبین کم و سن و سالتر به مجله گل آقای کیومرث صابری بیراه نباشد. صابری که پیش از انقلاب ایران از نویسندگان توفیق به حساب میامد، بعد از انقلاب طنزنویسی را با نوشتن ستون «دو کلمه حرف حساب» روزنامه اطلاعات و با امضای گل آقا ادامه داد و بعد که متوجه موفقیت این ستون شد، تصمیم گرفت گل آقا را از یک ستون روزنامه‌ای به یک نشریه طنز تبدیل کند. ردپای توفیق به شدت در گل آقای صابری مشهود بود. استراتژی شوخی‌های توفیقی مبنی بر به چالش کشیدن مقامات سیاسی از جمله نمایندگان مجلس، وزرا و نخست وزیران بود. خط قرمز توفیق هم شوخی با پادشاه و مقامات درباری بود و هر چقدر در نزدیک شدن به دربار و  پادشاه محتاط بود، در به چالش کشیدن مقامات دولت و مجلس بی پروا عمل میکرد. بیژن اسدی پور در اینباره به رادیو فردا گفته است: «توفیق یک محدودیت‌هایی برایش وجود داشت. یعنی خط‌‌ کشی‌هایی برایش بود که از آنها نمی‌توانست عبور کند. یکی از آنها این بود که شما حق نداشتید مثلاً کلمه «شاه» را بیاورید. یک کسی برای توفیق مطلب می‌فرستاد و اسم مستعار گذاشته بود «شاهدونه». ولی ما چون نمی‌توانستیم بگذاریم «شاه» چاپ می‌شد «شادونه».» در این فضا اما، امیر عباس هویدا، نخست وزیر ایران بین سالهای ۱۳۴۳ تا ۱۳۵۶، یکی از سوژه‌های اصلی طرح جلد توفیق بود. طرح جلدهایی که کاریکاتور هویدا با پیژامه و حتی لنگ حمام هم درآن بود و و در آنها با پیپ و عصای معروف هویدا هم به کرات شوخی میشد. این خط قرمز توفیقی در شوخی نکردن با ارکان سلطنت و تمرکز بر مقامات دولتی را، کیومرث صابری در گل آقا هم بعد از انقلاب ایران پیگیری کرد. صابری کشیدن کاریکاتور روحانیون را به طور کلی برای کاریکاتوریستهایش ممنوع کرده بود و در عوض تا دلتان بخواهد روی جلد گل آقا کاریکاتور حسن حبیبی معاون اول هاشمی رفسنجانی و علی اکبر ولایتی وزیر خارجه ایران در آن سالها دیده میشد. در زمینه سیاست خارجی هم یکی از مضمونهای اصلی شوخی‌ها و طرح جلدهای توفیق اسراییل و سیاستهای حمایتی آمریکا در قبال آن بوده است. تقریبا تمامی نویسندگان و کاریکاتوریستهای توفیق با اسامی مستعار مطالب خودشان را در نشریه منتشر می‌کردند. سنتی که فرزند خلف توفیق، گل آقا هم به آن وفادار ماند. با ورق زدن هر شماره از دوره آخر توفیق، به جرات می‌توان گفت در بیشتر صفحات نشریه یک شوخی زهردار با نخست وزیر وقت، هویدا به چشم می‌خورد و  در نهایت هم توفیق در یک رویارویی مستقیم و پیچیده قضایی با نخست وزیر وقت که سوژه اصلی طنزهایش هم بود،  آنطور که عباس میلانی در کتاب «معمای هویدا» می‌گوید، با دستور مستقیم شاه ایران توقیف شد و از آن از پس به بخش ثابت و مهمی از تاریخ مطبوعات ایرانی و طنز فارسی تبدیل گشت. پایان توفیق چارلی چاپلین گفته است: «بزرگترین افتخار من خنداندن مردم گریان است.» این نقل قول، بخش ثابتی از بالاترین بخش صفحه سوم شماره‌های دوره آخر توفیق بود. توفیقی‌ها، به رهبری نسلهای مختلف خانواده حسین توفیق، حقیقتا توانستند در دوران فعالیت طولانی خودشان، سرانه خنده مردم ایران را بالا ببرند. هر چند که از تهران خبر می‌رسد ساختمان شماره ۱۲۸ خیابان استانبول، جایی که توفیقی ها هر سه شنبه در آن برای شرکت در جلسات تحریریه توفیق جمع می‌شدند هم برای ساختن ساختمان بلند دیگری تخریب شده است، و هر چند که حسین توفیق یکی از اداره کنندگان اصلی این مجله به تازگی ما را ترک گفته، اما مکتب توفیق برای همیشه برای طنز پردازان و طنزپژوهان ایرانی میراثی ماندنی خواهد بود. مکتب طنزی که در حد مقدوراتش، تلاش می‌کند درد مردم را با رندی و طنازی، برای خودشان شیرین، و برای صاحبان قدرت برجسته نماید.

Source: Radio Free Europe / Radio Liberty
Tags -   
نظری وجود ندارد
نام
ایمیل
نظر
Radio Iran On Air 
P.O. Box 2007
SE-174 02 SWEDEN
+46 8 68 70 380, +46 8 68 70 384

Copyright 2008 Iran On Air
 
Powered By MemHT Portal
سئوال هفته
کدام بخش از برنامه های این رادیو بیشتر مورد توجه شماست؟
امروز و فردای ایران ـ دکتر حسین لاجوردی
مطالب علمی و پزشکی
داستان
معرفی کتاب
گفتار آزاد دو مجری شهرام و شراره
آبدارچی و عباس
مریم و منوچهر
اخبار
جدیدترین ترانه ها
فیلمهای هفته
شعر و ادبیات
مسابقه و سرگرمی
کل برنامه
دو یا چند برنامه
نتیجه
(23 نظرات)

international42

hotel109

house224

games46

getting213

homes202

home100

isle214

inch2

susanmosley.com

guitar109

hotels118

hamilton223

hoodia224

irvine155

java60

bayterrace.com

income43

indonesia95

hotels125

bayfield.org

jobs163

java53

home16

freebdsmfilm.com

help177

infection115

hotels59

home75

iraq133

home118

html59

games72

houston29

champeople.org

hotels114

high67

jacket2

have204

firsttimedriver.com

guns151

heart129

jesse102

hotel34

john186

home132

halloween218

industrialproducts.com

inch22

hockey178

guard42

jobs150

india61

html85

garden103

germany201

hours140

hard59

have164

images187

high54

hotels30

growth39

jobs151

holidays203

garden98

hdtv11

link4all.net

high245

group0

into82

isle212

hospital245

help177

home34

html40

hotel14

heavy145

have196

tinparis.net

heart116

india55

homes193

head27

game11

heart121

hotel112

hollywood204

hall205

italian223

leeindustries.com

health51

theyellowstoneclub.com

house242

information149

international28

italian225

jean79

gaming83

india57

html86

have141

home27

heart101

hdtv243

history135

guitar124

gear143

health59

hotels78

hard95

hunt134

hotel46

idea153

history148

immigration198

hotel89

high5

height151

john244

house217

home50

health89

island188

guide80

internet69

high16

hell157

jesus115

zzcat.com

house190

swingsation.net

games66

input155

internal12

harry119

insurance241

guitar146

gets203

benton.org

home168

house208

hospital9

island189

sacksstore.com

hotel122

india70

have193

head15

jobs174

georgia193

horses242

hair192

ghost215

jack235

jobs168

hollywood206

game19

labexpertise.com

handle248

garden108

information135

info132

jobs157

international37

jobs175

head14

have222

house192

garden107

gene146

hotel184

high233

cakemusic.com

island187

here192

inch224

skooldays.com

john194

have197

home140

general159

java56

teenxworld.com

hotel91

bulkshemales.com

income36

halloween222

high53

john189

home245

inches31

jobs153

john221

hamilton223

hotel52

herbal-provider.com

have163

island199

hair189

williamshatner.com

hotel169

house194

st-joseph.org

india69

guide55

home129

mariachi.org

hills117

jimmy119

hybrid143

hard86

hockey178

home42

home46

https111

hands2

ingles153

sugarmountainhome.com

http95

games48

hospital2

blackberrypaper.com

hotel17

mexico-radio.com

india60

hotel25

hard79

island169

home77

institute198

have217

jersey98

newsdemocratleader.com

hotel249

hospital3

island187

house152

heights152

high246

health57

hotels103

home128

hotels111

garden111

horse231

html81

bluegrasscenter.com

getting212

john232

astellas.us

internet61

gigabyte238

hotels98

guitar139

have197

gear142

gear138

hotel163

hill108

hill99

html60

home174

hill84

honey210

health56

home36

have219

ghost215

georgelynch.com

income39

home33

ireland138

horses241

game19

hotel227

inch21

hotels110

guitar117

hair176

ingles153

hotel115

high37

hamilton224

high249

bikyle.com

jobs178

hotel82

maturesexdesire.net

house211

internet74

hard78

gigabyte237

jacket2

promosontime.com

hotel158

invalid122

hard28

hard95

history139

inch237

high26

home80

house159

jean75

hotel164

rossboxing.com

games30

iowa128

john190

hotels28

island191

hotel142

hills111

i386150

hotel139

high25

home164

hotel218

have132

house177

hill87

microplane.com

html40

group22

into86

home143

home80

international15

holiday192

http106

hair181

house171

hotel136

ukgateway.net

head40

interface1