یلدا، آیین اقوام مختلف ایرانی

یه شبِ خیسِ خزونى
یه شبِ زردِ گلایل
شبِ رقصیدنِ شبنم
رو تنِ مخملىِ گُل

شبِ امتدادِ مهتاب
شبِ )گیس‏بلندِ( یلدا
منو مى‏بره به قصه
منو مى‏بره به رویا

تو عبور تُردِ لحظه
مى‏شنوم صداى پاتُ
مى‏شنوم طنینِ سبزِ
انتشارِ خنده‏هاتُ

تو فراوونىِ حیرت
منو آینه و تماشا
پشتِ این شبِ طلایى
شبِ طولانى یلدا

شبِ رقصِ لحظه در نور
شبِ شادى و شبِ شور
شبِ پیچیدنِ خواهش
روى شاخه‏هاى انگور

وقتِ آینه‏بازى شمع
وقتِ دلتنگى بارون
شبِ ایرونى خنده
توى چله‏ى زمستون

شبِ خاطراتِ مادر
از گذشته و قدیما
خاطراتِ تلخ و شیرین
دیروزاى مثل فردا

شبِ قُل‏قُل سماور
عطرِ گُل تو خوابِ چایى
شبِ وَررفتن من با
ضبط صوتِ پیرِ دایى

شبِ خوابیدنِ پاییز
توى ذهنیتِ باغچه
شبِ برداشتنِ حافظ
از رو شونه‏هاى طاقچه

شبِ لو رفتن اسرار
شبِ رازاى نهفته
شبِ چیزایى که بابا
تا حالا به ما نگفته

من تو این شبِ حنایى
دل میدم به رقصِ بارون
با خیالِ تو مى‏چرخم
توى حیرتِ خیابون

شب یلدا بلندترین شب سال ، شب اول برج جدی و شب چله بزرگ زمستان است. فرهنگ معین یلدا را برگرفته از ریشه سریانی ( زبان مردم روزگار باستان سوریه " کلده و آشور" ) ذکر می کند که به معنای "میلاد" است . مهر پرستان آریایی، بدنیا آمدن خورشید را در آن شب که ابتدای انقلاب زمستانی است، جشن می گرفتند. این کلمه در زبان مردم اسکاندیناوی و شمال اروپا، با نامjul " یول" شهرت یافت و میلاد مسیح، مقارن آن  قلمداد شد. مردم ایران زمین آن را یلدا نامیدند . یلدا در ادبیات و عرفان فارسی تعابیر گوناگونی دارد .

بنظر عده ای یلدا درازترین شب سال است و پیشینیان آن را شوم ونحس می دانستند :

همه شبهای غم آبستن روز خراب است        یوسف روز، به چاه شب یلدا بیند (خاقانی)

اکنون مرا که شام جوانی صبوح کرد               شبهای رنج چو شب یلدا دراز شد(قاضی حمید الدین)

چنان به روشنی دل برف سان مناز      بس شب چراغ قدر که به یلدا نهاده اند

تو جان لطیفی و جهان جسم کثیف است        تو شمع فروزنده و گیتی شب یلدا (معزی)

عرفا، شب یلدا را به نور سیاهی که نور ذات و نورعالم جبروت است ، اطلاق می نمایند (مرات العشاق)

در نظر ایشان یلدا نهایت الوان انوار است که سواد اعظم است( لمعات عراقی)

دیگر شعرا، یلدا را چنین توصیف کرده اند :

شگفت نسیت اگر داده ای عنان خرد   به روز خوش و طره شب یلدا(مجیر بیلقانی)

صحبت حکام ظلمت شب یلداست     نور زخوشید خواه ، بو که برآید( حافظ)

روز فراق تو که نبینم جمال تو  با من حکایت شب یلدا کند همی(ادیب صابر)

غنیمت دان حضور نعمت الله   که دشمن را شب یلداست امروز(نعمت الله ولی)

در برون رفت از شب يلدا


ديده در صبح رخ دوست ز هم وا کرديم

چهره در اينه پک تماشا کرديم

بزمي آراسته کرديم ز رزم آرايان

وندر آن حلقه به صد غلغله غوغا کرديم

ننشستيم و گرفتيم به کف دامن دوست

آنک از دوست همه دوست تمناکرديم

سرو آزاد که از باد خزان خم شده بود

با بهار نفس بر شده بالا کرديم

بس نهاديم من خويش چو دل در بر هم

خانه عشق بنا ز آب و گل ما کرديم

بوسه داديم و گرفتيم پس پرده اشک

زر انديشه کليد در دل ها کرديم

سوگ سهراب کشيديم ز شهنامه برون

چون به داروي خرد درد مداوا کرديم

تن رهانيده ز هر بند به شکرانه وصل

همه اي آزادي نام تو آوا کرديم

مي شکفتيم ز شادي به براي غنچه باغ

آنچه مي خواست دل تنگ تو آنجا کرديم

سرنگون تا شود آن درگه بيداد ايين

ما سراپرده اي از داد مهيا کرديم

روزها در گره زلف تو ما را طي شد

تا برون رفت خوشي زين شب يلدا کرديم

 

گرد آمدیم:

 شبچره ای بود و آتشی،

گفت و شنود و قصه و نقلی ز سیر و گشت ...

وقتی که برشکفت گل هندوانه، سرخ

در اوج سرگذشت

یلدا، شب بلند، شب بی ستارگی

لختی به تن طپید و به هم رفت و درشکست

با خانه می شدیم که گرد سپیده دم

بر بام می نشست

 

سیاوش کسرایی

 

یلدا برگرفته از واژه ای سریانی است و مفهوم آن � میلاد� است. ایرانیان باستان این شب را شب تولد الهه مهر � میترا� می پنداشتند، و به همین دلیل این شب را جشن می گرفتند و گرد آتش جمع می شدند و شادمانه رقص و پایکوبی می کردند.آن گاه خوانی الوان می گستردند و � میزد� نثار می کردند.

�میزد�  نذری یا ولیمه ای بود غیر نوشیدنی، مانند گوشت و نان و شیرینی و حلوا، و در آیین های ایران باستان برای هر مراسم جشن و سرور آیینی، خوانی می گستردند که بر آن افزون بر آلات و ادوات نیایش، مانند آتشدان، عطردان، بخوردان، برسم و غیره، برآورده ها و فرآورده های خوردنی فصل و خوراک های گوناگون، از جمله خوراک مقدس و آیینی ویژه ای که آن را � میزد� می نامیدند، بر سفره جشن می نهادند.

 و بازمانده این رسوم هنوز پابرجاست و به ویژه به وسیله خانواده های زرتشتی در ایران و هندوستان و سایر کشورهای جهان، تمام و کمال اجرا می گردد.

باوری بر این مبنا نیز بین مردم رایج بود که در شب یلدا، قارون ( ثروتمند افسانه ای) ، در جامه کهنه هیزم شکنان به در خانه ها می آید و به مردم هیزم می دهد، و این هیزم ها در صبح روز بعد از شب یلدا، به شمش زر تبدیل می شود، بنابراین، باورمندان به این باور، شب یلدا را تا صبح به انتظار از راه رسیدن هیزم شکن زربخش و هدیه هیزمین خود بیدار می ماندند و مراسم جشن و سرور و شادمانی بر پا می کردند .

 

مراسم تولد میترا به عنوان شبی مقدس همراه با آیین مهر� میترائیسم�، از طریق مانویان و نوافلاطونیان مشرق زمین، به اروپا رفت و پس از بسط و گسترش آیین مسیحیت، بسیاری از آداب و رسوم � کیش مهر� جذب آن شد و میلاد مهر، که به عقیده مهرپرستان منجی بشریت در پایان دنیا خواهد بود، به مسیح منتسب گشت و شب یلدا تبدیل شد به شب نوئل که در روز 25 ماه دسامبر جشن گرفته می شود و چند شب با شب یلدای ما فاصله دارد.

 

علامه محمد قزوینی در یادداشت های خود بر � برهان قاطع� چنین نوشته است:

 

� یلدا لغت سریانی است و در آن لسان همان کلمه میلاد عربی است که عبارت از زمان ولادت عیسی است.�

 

محمد علی تربیت در � تذکره دانشمندان آذربایجان� می نویسد:

 

� یلدا کلمه ای سریانی است به معنی میلاد عربی، چون شب یلدا را با میلاد مسیح تطبیق می کرده اند، از این رو بدین نام نامیدند.�

 

دکتر محمد معین در حواشی برهان قاطع می نویسد:

 

� در قاموس سریانی به انگلیسی � پاین اسمیت� زوجه مرحوم � مرگلیوث�، عیناً یلدا را به معنی ولادت و میلاد تفسیر کرده...�

 

ابو ریجان بیرونی در � آثار الباقیه� می نویسد:

 

� و در شبی که روز بیست و پنجم این ماه بر آن مقدم است، به عقیده رومیان شب بیست و پنجم محسوب می شود و عید میلاد در آن روز است که عید میلاد مسیح باشد و عید یلدا�

 

پورداود در � یشت ها� می نویسد:

 

� باید دانست که جشن میلاد مسیح( نوئل) که در 25 دسامبر نثبیت شده ، طبق تحقیق محققان در اصل جشن ظهور میترا( مهر) بوده است که عیسویان در قرن چهارم میلادی آن را روز تولد عیسی قرار دادند.�

 

در ادبیات پارسی نیز برخی شاعران به رابطه تولد مسیح و یلدا توجه کرده اند ، از جمله، امیر معزی چنین سروده است:

 

ایزد دادار مهر و کین تو گویی

از شب قدر آفرید و از شب یلدا

 

زان که به مهرت بود تقرب مومن

زان که به کینت بود تفاخر ترسا

 

همین شاعر در بیت دیگری  چنین به شب یلدا اشاره کرده است:

 

تو جان لطیفی و جهان جسم کثیف است

تو شمع فروزنده و گیتی شب یلدا

 

سنایی نیز در باره  ارتباط  شب یلدا با تولد مسیح، چنین سروده است:

 

 به صاحب دولتی پیوند اگر نامی همی جویی

که از یک چاکری عیسی چنان معروف شد یلدا

 

 

در ادبیات پارسی، شب یلدا کنایه از سیاهی و درازی گیسوان معشوقه، و هم چنین، استعاره ای بر بلندی و سیاهی شب دراز هجران و حرمان و جدایی بوده است. چند بیت شعر از چند شاعر پارسی گوی در باره شب یلدا در اینجا به عنوان  نمونه هایی از تجلی شب یلدا در آینه شعر و ادبیات پارسی آورده ام:

 

روز رویش چو برانداخت نقاب شب زلف

گویی از روی قیامت شب یلدا برخاست   -   سعدی

 

نظر به روی تو هر بامداد نوروزیست

شب فراق تو هر شب که هست یلداییست   - سعدی

 

باد آسایش گیتی نزند بر دل ریش

صبح صادق ندمد تا شب یلدا نرود � سعدی

 

صحبت حکام ظلمت شب یلداست

نور ز خورشید جوی بو که برآید  - حافظ

 

بیدار شو که در شب یلدای نیستی

در پرده است چشم تو را طرفه خواب ها  - صائب

 

همه شب های غم آبستن روز طرب است

یوسف روز به چاه شب یلدا بیند   -   خاقانی

 

هست چون صبح آشکارا کاین صبوحی چند را

بیم صبح رستخیز است از شب یلدای من   -  خاقانی

 

قندیل فروزی به شب قدر به مسجد

مسجد شده چون روز و دلت چون شب یلدا � ناصر خسرو

 

کرده خورشید صبح ملک تو

روز همه دشمنان شب یلدا � مسعود سعد

 

شاهی که هول و کینه او بر عدوی ملک

تابنده روز را شب یلدا همی کند � مسعود سعد

 

نور رایش تیره شب را روز نورانی کند

دود خشمش روز روشن را شب یلدا کند � منوچهری

 

روز پهلوی شب یلدا زند

خویش را امروز بر فردا زند � اقبال لاهوری

 

اشک خود بر خویش می ریزم چو شمع

با شب یلدا درآویزم چو شمع � اقبال لاهوری

 

چشم جان را سرمه اش اعمی کند

روز روشن را شب یلدا کند � اقبال لاهوری

 

يلدا شب عاشقان بيدل است. يلدا شبی ست گيسو فروهشته به دامان. يلدا شب گره زلف يار است:

 
معاشران گره از زلف يار باز كنيد
شبى خوش است بدين قصه اش دراز كنيد

يلدا شب ميانه عشق است. شب هاى دراز هجر و حرمان و فرقت به آخر رسيده و شب هاى كوتاه كام و وصل با سحرگاهان تابناك يگانگى در راه است. شب اعتماد بر الطاف كارساز است:

به جان دوست كه غم پرده بر شما ندرد
گر اعتماد بر الطاف كارساز كنيد.

يلدا شب عاشق و معشوق است، شب رمز و راز، شب ناز و نياز:

ميان عاشق و معشوق فرق بسيار است
چو يار ناز نمايد شما نياز كنيد.

در اين شب هر كه به عشق نينديشد و از عشق زندگى نگيرد و از زندگى كام دل نستاند، مرده اى بيش نيست:

هر آن كسى كه در اين حلقه زنده نيست به عشق
بر او نمرده به فتواى من نماز كنيد!

يلدا شب بيداريست، شب دراز مهربانى، شب مهرباوران و مهرياران، شب مهر گستران و مهركاران...

 

 

میوه  اصلی شب یلدا گل آتش است، آتش جاودانه، آتش خاموشی ناپذیر عشق، آتش تابناک مهربانی، آتش امید، آتش شوق و اشتیاق، آتش شورانگیز وصلت، آتش شفق گونه شفقت، و همه میوه های برگزیده سفره یلدا نماد و نشانه آتش ا

 

 

 

^{گراميداشت آئين كهن شب يلدا}

<sup>.

.</sup>

^.

^.

^.

^.

^.

^.

^.

^.

^.

^.

^.

^.

^.

اين شاعران در قالب‌هاي مختلف شعري، از غزل و قصيده گرفته تا دوبيتي و رباعي، واژه «يلدا» را در معناي مستقيم آن كه بلندترين شب سال است و معناي كنايي و استعاري آن كه پايان تيرگي شب فراق و دوري و ظلمت و بردميدن سپيده نور و اميد است، به‌كار گرفته‌اند.

حافظ در غزل «بر سر آنم كه گر ز دست برآيد» مي‌گويد:
صحبت حكام ظلمت شب يلداست
نور ز خورشيد جوي بو كه برآيد

سعدي در غزلي آورده است:
نظر به روي تو هر بامداد نوروزيست
شب فراق تو هر شب كه هست يلدايي‌ست

وي در غزل ديگري مي‌سرايد:
باد آسايش گيتي نزند بر دل ريش
صبح صادق ندمد تا شب يلدا نرود

استاد سخن در غزلي ديگر مي‌گويد:
برآي اي صبح مشتاقان اگر نزديك روز آمد
كه بگرفت اين شب يلدا ملال از ماه و پروينم

سعدي در غزل ديگري مي‌آورد:
روز رويش چو برانداخت نقاب شب زلف
گفتي از روز قيامت شب يلدا برخاست

پروين اعتصامي نيز در قصيده‌اي مي‌گويد:
دور است كاروان سحر زينجا
شمعي ببايد اين شب يلدا را

عطار نيز به شب يادا قسم مي‌خورد و مي‌گويد:
به عزت شب قدر و شب حساب برات
به حرمت شب آبستن و شب يلدا

وحشي بافقي در غزلي مي‌گويد:
عمر ابد ز عهده نمي‌آيدش برون
نازم عقوبت شب يلداي خويش را

او در غزل ديگري مي‌آورد:
شام هجران تو تشريف به هر جا ببرد
در پس و پيش هزاران شب يلدا ببرد

وحشي بافقي همچنين در غزل ديگري مي‌گويد:
رتبه عرفان شود شام فنا روشنت
قيمت انوار شمع در شب يلدا طلب

ناصر خسرو نيز مي‌گويد:
او بر دوشنبه و تو بر آدينه
تو ليل قدر داري و او يلدا

خاقاني شرواني در قصيده‌اي مي‌آورد:
آري كه آفتاب مجرد به يك شعاع
بيخ كواكب شب يلدا برافكند

وي در قصيده ديگري مي‌سرايد:
همه شب‌هاي غم آبستن روز طرب است
يوسف روز، به چاه شب يلدا بينند

خاقاني در قصيده ديگري آورده است:
هست چون صبح آشكارا كاين صباحي چند را
بيم صبح رستخيز است از شب يلداي من

اوحدي نيز در غزلي مطلعش را چنين آغاز مي‌كند:
شب هجرانت، اي دلبر، شب يلداست پنداري
رخت نوروز و ديدار تو عيد ماست پنداري

خواجوي كرماني نيز مي‌گويد:
تا در سر زلفش نكني جان گرامي
پيش تو حديث شب يلدا نتوان كرد

وي مطلع غزل ديگرش را چنين آغاز مي‌كند:
مهره مهر چو از حقه مينا بنمود
ماه من طلعت صبح از شب يلدا بنمود

باباطاهر هم در دوبيتي خود مي‌گويد:
شوم از شام يلدا تيره‌تر بي
درد دلم ز بودردا بتر بي
همه دردا رسن آخر بدرمون
درمان درد ما خود بي اثر بي

محتشم كاشاني نيز مي‌گويد:
شب يلداي غمم را سحري پيدا نيست
گريه‌هاي سحرم را اثري پيدا نيست

فروغي بسطامي نيز مي‌گويد:
من از روز جزا واقف نبودم
شب يلداي هجران آفريدند


عبيد زاكاني در رباعي خود مي‌سرايد:
اي لعل لبت به دلنوازي مشهور
وي روي خوشت به تركتازي مشهور
با زلف تو قصه‌ايست ما را مشكل
همچون شب يلدا به درازي مشهور

هوشنگ ابتهاج (سايه):
اي سايه! سحر خيزان دلواپس خورشيدند
زندان شب يلدا، بگشايم و بگريزم

اقبال لاهوري:
اشك خود بر خويش مي‌ريزم چو شمع
با شب يلدا درآويزم چو شمع

مسعود سعد:
شاهي كه هول و كينه او بر عدوي ملك
تابنده روز را شب يلدا همي كند

صائب تبريزي:
بيدار شو كه در شب يلداي نيستي
در پرده است چشم تو را طرفه خواب‌ها